Wie te ver van het riool woont, moet het afvalwater eerst zelf zuiveren voordat het in een sloot of de bodem mag. Dat gebeurt met een IBA, een individuele behandeling van afvalwater. De eenvoudigste en bekendste vorm is de septic tank, die voor een gewoon huishouden minstens 6 kubieke meter groot moet zijn. Het slib moet regelmatig worden afgezogen door een erkende inzamelaar, en niet elk schoonmaakmiddel is toegestaan. Een beerput is iets anders: die vangt alleen op en zuivert niets.
Om hoeveel huizen het gaat
Meer dan 99% van het huishoudelijk afvalwater in Nederland gaat via het vuilwaterriool naar een rioolwaterzuivering, meldt het Informatiepunt Leefomgeving. Dat is volgens de overheid ook de beste beschikbare techniek. Toch zijn er volgens Stichting RIONED ongeveer 43.000 woningen zonder rioolaansluiting, zo'n 0,5% van alle huizen. Het gaat vooral om boerderijen en verspreid liggende huizen in het buitengebied, waar een riool over grote afstand te duur is.
De meeste van die huizen hebben een IBA. Volgens RIONED heeft 1 op de 1.000 woningen geen aansluiting op het riool en ook geen IBA, zodat het afvalwater ongezuiverd in het milieu komt. Bij ruim 8 miljoen woningen zijn dat er ongeveer 8.000.
Niet elk huis in het buitengebied heeft dus een eigen zuivering. Op het platteland en bij woonboten ligt ook drukriolering: een pomp per huis of groepje huizen perst het afvalwater door dunne leidingen naar het gewone riool. Hoe dat werkt, staat in het artikel over de riolering.
Hoe een septic tank werkt
Een septic tank is een ondergrondse tank waar het afvalwater doorheen stroomt. Het Informatiepunt Leefomgeving beschrijft de werking in drie woorden: bezinking, opdrijving en biologische afbraak. Zware deeltjes zakken naar de bodem, vet en lichte deeltjes drijven op. Daartussen stroomt het water langzaam door de tank. Bacteriën breken zonder zuurstof een deel van het bezonken materiaal af. Het water dat de tank verlaat, gaat meestal naar het oppervlaktewater of wordt verspreid in de bodem geloosd.
Hoe goed de tank zuivert, hangt onder meer af van hoe lang het water erin blijft. Daarom stelt de wet een minimummaat. Een inwonerequivalent staat ruwweg voor de vervuiling die 1 persoon veroorzaakt. Voor een lozing van minder dan 6 inwonerequivalenten moet de tank een inhoud hebben van ten minste 6 kubieke meter. Hij moet voldoen aan de Europese norm NEN-EN 12566-1 en een CE-markering dragen. Daarnaast geldt een eis voor het hydraulisch rendement: in een test volgens die norm mag niet meer dan 10 gram nagebootst bezinkbaar materiaal met het water de tank verlaten.
Een rekensom maakt duidelijk wat die 6 kubieke meter betekent. Een Nederlander gebruikt thuis gemiddeld bijna 130 liter water per dag. Bij 4 bewoners stroomt er dus zo'n 520 liter per dag de tank in. Een tank van 6.000 liter bevat dan het afvalwater van ongeveer 11 dagen, wat het water de tijd geeft om te bezinken.
Een septic tank mag niet op het riool lozen. Door de afbraak zonder zuurstof kan het water de werking van de rioolwaterzuivering verstoren. Wie alsnog wordt aangesloten, moet de tank dus buiten gebruik stellen.
Meer dan een septic tank
Een septic tank is de eenvoudigste IBA. Er bestaan systemen die het water verder zuiveren. Het Informatiepunt Leefomgeving noemt de biorotor, het oxidatiebed en het helofytenfilter, een rietveld waarin planten en bodembacteriën het water nazuiveren.
Vroeger deelde het waterbeleid IBA's in drie klassen in, met elk hun eigen eisen. De septic tank viel in klasse I, systemen met een hoger zuiveringsrendement in klasse II of III, en Kiwa kon ze certificeren. Die indeling staat niet meer in de wettelijke regels, maar de termen komen in de praktijk nog voor.
Voor lozingen van meer dan 6 inwonerequivalenten, bijvoorbeeld bij een camping of groot bedrijf, volstaat een septic tank niet. Dan gelden grenswaarden voor het zuurstofverbruik van het geloosde water. Bij lozing op rijkswateren is dat 60 milligram per liter voor het biochemisch en 300 milligram per liter voor het chemisch zuurstofverbruik. Voor andere wateren en de bodem staan de regels in de verordening van het waterschap of het omgevingsplan van de gemeente.
Een IBA van de gemeente
In een deel van de gemeenten is de IBA van de gemeente zelf. Die legt hem aan en onderhoudt hem, betaald uit de rioolheffing. Financieel geldt het huis dan als aangesloten op de riolering. Of dat bij u zo is, weet de gemeente.
Onderhoud: slib afzuigen en voorzichtig schoonmaken
Een IBA is een technische installatie die onderhoud nodig heeft. Is hij van de bewoner, dan is die er verantwoordelijk voor. Het belangrijkste onderdeel is het regelmatig afzuigen van het slib. De tank moet daarom goed bereikbaar zijn voor een zuigwagen.
Een vaste termijn schrijft de wet niet voor. Volgens het Informatiepunt Leefomgeving hangt de juiste frequentie sterk af van de hoeveelheid en samenstelling van het afvalwater, en is de keuze een verantwoordelijkheid van de lozer. De gemeente of het waterschap controleert of het onderhoud gebeurt.
Het slib is wettelijk afval. Het mag niet worden geloosd en moet naar een erkende inzamelaar, die het bijvoorbeeld naar de slibontwatering van een rioolwaterzuivering brengt. De eigenaar moet de gegevens over de afvoer bewaren.
Ook het dagelijks gebruik vraagt aanpassing, omdat de bacteriën in de tank het werk doen. Bacteriedodende middelen zijn niet toegestaan. Wel mogen volgens het Informatiepunt Leefomgeving: natuurlijke zeep in matige hoeveelheid, azijnhoudend water, soda, waterstofperoxide en mechanische hulpmiddelen zoals een ontstoppingsveer. Voor vet, doekjes en ander vast afval gelden dezelfde regels als bij een rioolaansluiting; zie wat niet in het riool hoort.
De beerput: opvangen zonder zuiveren
Een beerput wordt vaak verward met een septic tank, maar is iets anders. Een beerput vangt uitwerpselen en afvalwater alleen op, zonder behandeling en zonder afvoerleiding. Hij moet daardoor veel vaker worden geleegd. Waar geen riool ligt, schrijven de regels voor dat het afvalwater eerst lokaal wordt gezuiverd, met een septic tank of een andere IBA. Een beerput zuivert niet en is dus geen IBA.
Vroeger waren beerputten en poepemmers gewoon. In de negentiende eeuw werden poepemmers huis aan huis opgehaald door de tonnenboer, en volgens RIONED gebruikten rond 1935 nog veel mensen zulke emmers. Oude beerputten zijn voor archeologen een vondst: er werd ook kapot aardewerk, glas en keukenafval in gegooid, zodat ze veel vertellen over het dagelijks leven van de bewoners.
Op boerderijen worden grote putten nog wel gebruikt, maar dan voor de opslag van gier uit de veehouderij.
Als het riool alsnog komt
De situatie kan veranderen, bijvoorbeeld als er een riool in de buurt wordt aangelegd of er meer mensen op het adres gaan wonen. Dan kan aansluiting alsnog verplicht worden; de afstandseisen daarvoor staan in de regels van het omgevingsplan.
Een overbodige septic tank mag niet zomaar blijven liggen. De eigenaar heeft twee mogelijkheden: de tank en de infiltratievoorziening verwijderen, of al het slib eruit laten halen en de installatie opvullen met schone grond. Dat geldt ook als de gemeente eigenaar is.
Voor bestaande tanks geldt een overgangsregel. Septic tanks die al vóór 1 januari 2009 in gebruik waren, worden beschouwd als tanks die aan de norm voldoen, op voorwaarde dat ze passen bij de hoeveelheid afvalwater die wordt geloosd. Wie een oudere woning met een septic tank koopt, doet er goed aan na te gaan of de tank groot genoeg is voor het aantal bewoners en wanneer hij voor het laatst is geleegd. Waar het afvalwater van aangesloten huizen naartoe gaat, staat in hoe een rioolwaterzuivering werkt.