Hard water bevat veel calcium en magnesium, opgelost uit de bodem waar het grondwater doorheen stroomt. Bij verwarmen vormen die mineralen kalk, het witte of beige laagje in de waterkoker en op de douchekop. Voor de gezondheid is hard water geen probleem. Het Nederlandse kraanwater is volgens Vitens gemiddeld zacht tot gemiddeld hard, rond 8 graden Duitse hardheid, omdat de drinkwaterbedrijven hard water centraal ontharden. Een eigen waterontharder is volgens de Consumentenbond daarom niet nodig.
Van bodem tot waterkoker
De hardheid van water hangt af van de bodem waar het doorheen is gestroomd. Bevat de bodem in een gebied veel calcium en magnesium, dan zit dat ook in het grondwater, legt Vitens uit. Hoe meer van die mineralen, hoe harder het water. Daarom verschilt de hardheid per regio en per bron: grondwater, duinwater en rivierwater hebben elk een eigen samenstelling. Meer over die bronnen staat in grondwater als drinkwaterbron.
In het water zelf zit nog geen kalk in de vorm die u in de waterkoker ziet. Kalk ontstaat pas als calcium reageert met carbonaat tot calciumcarbonaat. Die reactie ontstaat volgens Vitens onder meer als water wordt verwarmd. Daarom groeit er kalk op verwarmingselementen en in boilers, en daarom is de douche volgens Vitens de plek waar veel mensen de meeste last van kalkaanslag hebben.
Er is een tweede route. Op tegels, glas en kranen blijft kalk achter als water verdampt. Het water verdwijnt, de mineralen blijven liggen. Dat is het doffe waas op een douchewand.
Hoe hard is het water in Nederland?
Hardheid wordt uitgedrukt in millimol calcium en magnesium per liter, of in graden Duitse hardheid (dH). 1 millimol per liter komt overeen met ongeveer 5,6 dH.
Vewin gebruikt op de hardheidskaart in zijn Kerngegevens Drinkwater 2025 vier klassen. Zeer zacht water bevat maximaal 0,71 millimol per liter, zacht water 0,71 tot 1,43, gemiddeld hard water 1,43 tot 2,14 en vrij hard water 2,14 tot 2,39 millimol per liter. De legenda van die kaart, met de gemiddelde hardheid per gebied, houdt op bij 2,39 millimol per liter, ongeveer 13 dH. Volgens Vitens komt heel hard water, boven 18 dH, in Nederland niet voor, omdat de drinkwaterbedrijven hard water bijna overal eerst ontharden.
Twee voorbeelden. Dunea levert water van ongeveer 1,42 millimol per liter, 7,9 dH, en valt daarmee net in de klasse zacht. Het landelijk gemiddelde ligt volgens Vitens rond 8 dH. De hardheid op uw eigen adres staat op de website van het drinkwaterbedrijf, meestal op te zoeken met de postcode.
Ook de ondergrens is geregeld. Ontharden mag niet te ver doorgaan: het Drinkwaterbesluit schrijft voor dat water dat onthard wordt, minimaal 1 millimol per liter hardheid moet houden. Water dat van nature zachter is, mag zachter blijven. Door die ondergrens geeft ook onthard water nog wat kalkaanslag. Hoe het centraal ontharden in de zuivering past, leest u in hoe drinkwater wordt gemaakt.
Wat kalk doet in huis
Voor de gezondheid maakt de hardheid weinig uit. Dunea schrijft dat er geen eenduidige relatie tussen waterhardheid en gezondheid is vastgesteld. Vitens wijst erop dat calcium onder meer goed is voor de botten en dat de smaak van hard water prima is.
De gevolgen zijn vooral technisch. In boilers, geisers, wasmachines, vaatwassers en koffiezetapparaten zet zich ketelsteen af op de verwarmingselementen. Een element met een kalklaag heeft meer energie nodig om het water op temperatuur te krijgen, schrijft Dunea. Op sanitair, tegels en de douchekop geeft kalk een zichtbare aanslag. Zachter water heeft nog een voordeel: er is minder zeep en wasmiddel nodig.
Een lagere temperatuur van de boiler vermindert de kalkafzetting. Dunea voegt daar direct aan toe dat het water minimaal 60 °C moet worden om schadelijke bacteriën te doden. Kalk besparen door de boiler lager te zetten, is dus geen goed idee; waarom, leest u in legionella in de leidingen.
Ontkalken zonder speciale middelen
De drinkwaterbedrijven raden eenvoudige middelen aan. Vitens adviseert om een douchekop los te draaien en een paar uur, liefst 24 uur, te laten weken in een mengsel van twee derde schoonmaakazijn en een derde water. Spoel hem daarna goed door. Wie de douchekop na gebruik droogmaakt, voorkomt nieuwe aanslag.
Voor een waterkoker werkt een mengsel van water en azijn dat de kalk bedekt: laten koken en daarna goed naspoelen met schoon water. Op tegels helpt het om eerst los vuil te verwijderen en daarna schoonmaakazijn te laten intrekken. Pas op bij kitranden: azijn kan kit volgens Vitens laten loslaten.
Bij koffiezetapparaten is voorzichtigheid geboden. Azijn kan de leidingen in het apparaat aantasten; Vitens adviseert om het middel te gebruiken dat de fabrikant voorschrijft. Voor de wasmachine en vaatwasser is geen apart middel nodig. Wasmiddel en vaatwastabletten bevatten volgens Vitens al genoeg ontkalker.
In de douche voorkomt u veel aanslag door na het douchen de wanden kort na te spoelen met koud water en droog te maken.
Een eigen waterontharder: nodig of niet?
Waterontharders voor thuis worden aangeboden als oplossing voor kalk. Volgens de Consumentenbond, zo meldt Vitens, is zo'n apparaat in Nederland niet nodig. Pas bij een hardheid boven 20 dH zou het meerwaarde kunnen hebben, en zulk water leveren de Nederlandse drinkwaterbedrijven niet.
Wie er toch een neemt, moet rekening houden met een aantal nadelen die Vitens en Dunea noemen. Een ontharder die niet op tijd wordt schoongemaakt of geregenereerd, kan bacteriegroei geven, met een vieze geur of smaak als gevolg. Door het ontharden verandert de samenstelling van het water, waardoor metalen uit leidingen kunnen oplossen. Het natriumgehalte stijgt, wat van belang is voor mensen met een zoutarm dieet. En een ontharder met de vereiste beveiliging kan de waterdruk met ongeveer 0,7 bar verlagen.
De aansluiting is aan regels gebonden. Er moet een keerklep in komen, zodat onthard water niet terug het leidingnet in stroomt, en een luchtscheiding bij de afvoer naar het riool. Het toestel hoort een erkend kwaliteitscertificaat te hebben, zoals Kiwa. Het water mag in de binneninstallatie niet zachter worden gemaakt dan 5,6 dH. Is de aansluiting niet in orde, dan kan het drinkwaterbedrijf eisen dat die wordt aangepast of dat het toestel wordt verwijderd, op kosten van de bewoner.