Ruim de helft van het Nederlandse drinkwater begint als regen die in de bodem is gezakt. Drinkwaterbedrijven pompen dat grondwater op van tientallen tot honderden meters diepte. Het kan honderden jaren duren voordat regenwater die diepte bereikt, schrijven Vitens en PWN. Onderweg filtert de bodem het water, waardoor grondwater weinig zuivering nodig heeft. Wel moeten ijzer, mangaan en gassen eruit en soms een deel van de kalk. De lange reis heeft ook een keerzijde: vervuiling die nu in de bodem komt, kan de bronnen pas over jaren of decennia bereiken.
Van regenbui tot winput
Grondwater is regen die niet is verdampt of weggestroomd, maar de grond in is gezakt tot het een slecht doorlatende laag bereikte. Tijdens die tocht werkt de bodem als filter. Zand houdt deeltjes tegen, bacteriën in de bodem breken stoffen af en ziekteverwekkers sterven op den duur af.
Hoe diep het water wordt opgepompt, verschilt per plek. PWN haalt op de heide bij Laren grondwater uit putten van 40 tot 80 meter diep, jaarlijks 4,8 miljoen kubieke meter. Evides wint op de Brabantse Wal op 30 tot 120 meter diepte. Vitens spreekt van bronnen op tientallen tot honderden meters. Het water in zulke diepe lagen is vaak regen van eeuwen geleden. Een technicus van Brabant Water beschreef de putten bij Son als lange buizen die diep onder de grond het eeuwenoude water opzuigen.
Waar het wordt gewonnen
Grondwater is de hoofdbron in het noorden, oosten en zuiden van het land. Vitens pompt het op in 110 waterwingebieden en zuivert het in 100 productiebedrijven, voor 5,8 miljoen klanten in Friesland, Overijssel, Gelderland, Flevoland en Utrecht. WML haalt 75% van het Limburgse drinkwater uit zo'n 300 putten. Waterbedrijf Drenthe gebruikt uitsluitend grondwater. Brabant Water heeft 29 productiebedrijven in de provincie.
Het waterwingebied Son, waarvan de ingang bovenaan dit artikel te zien is, ligt op de grens van Son en Best. Volgens Brabant Water kwam daar op 22 januari 1973 voor het eerst drinkwater uit de bronnen. Weilanden werden bos, er werden putten geboord en er kwam een zuiveringsinstallatie. Nu krijgen 24 dorpen en steden in 7 gemeenten er direct of indirect hun water van. De oorspronkelijke putbuizen waren van teakhout met een metalen beslag. In 2023 kondigde Brabant Water aan dat die putten worden vervangen.
In het westen is grondwater meestal geen optie: nabij de kust is het te zout. Daar zijn de bedrijven aangewezen op rivierwater, dat vaak eerst via de duinen wordt geleid. Duinwater is strikt genomen ook grondwater, maar het wordt aangevuld met voorgezuiverd rivierwater.
Weinig zuivering, maar wel een paar vaste stappen
Grondwater is van nature schoon, maar niet direct drinkbaar. Diep in de bodem zit geen zuurstof. Het water bevat daardoor opgelost ijzer en mangaan, soms ammonium, en gassen als koolzuur, methaan en zwavelwaterstof.
De zuivering begint daarom met beluchting. Het water komt in contact met lucht, bijvoorbeeld via een cascade of een beluchtingsplaat. IJzer en mangaan reageren met zuurstof en vormen vlokjes, gassen ontsnappen. Zandfilters vangen de vlokjes op. Bij Waterbedrijf Groningen gebeurt dat in 2 rondes: een voorfilter voor ijzer en ammonium, een nafilter voor mangaan. Waar het water hard is, volgt ontharding. WML doet dat in onthardingsreactoren of met membranen, omdat het grondwater in Zuid-Limburg veel kalk bevat.
Wat uit het water wordt gehaald, is niet per se afval. Vitens zet reststoffen als waterijzer, kalk en humuszuren in als bodemverbeteraar of veevoer, en vangt het methaan op dat bij de zuivering vrijkomt om het als energiebron te gebruiken. Hoe grondwaterzuivering zich verhoudt tot de zuivering van rivierwater, staat in het overzicht van bron tot kraan.
Blauwe bordjes: waterwingebied en beschermingszone
Rond elke winning gelden regels, vastgesteld door de provincie in de provinciale milieuverordening. Het waterwingebied is de zone direct rond de putten. Regen die daar in de grond zakt, bereikt de bronnen volgens het Drinkwaterplatform (2022) binnen 60 dagen tot maximaal een jaar. Daar mag niets gebeuren dat de winning bedreigt. U herkent zo'n gebied aan blauwe bordjes met de tekst waterwingebied. Bij Son staat aan de ingang bovendien een blauw informatiebord.
Daaromheen ligt het grondwaterbeschermingsgebied, ook wel 25-jaarszone genoemd: water dat daar infiltreert, doet er tot 25 jaar over. De regels zijn er minder streng, maar een aantal activiteiten is nooit toegestaan, zoals de aanleg van bodemenergiesystemen. Een boring kan de kleilaag beschadigen die de winning tegen vervuiling van bovenaf beschermt, en die schade is niet te herstellen. Diep graven, boren en het opslaan van schadelijke stoffen zijn per provincie verschillend geregeld. Wie in zo'n gebied woont of wil bouwen, vindt de begrenzing op de website van de provincie.
Traagheid beschermt, maar werkt ook tegen
De lange reistijd maakt grondwater betrouwbaar. Ze betekent ook dat verontreiniging die ooit in de bodem kwam, pas veel later in de putten opduikt. Waterbedrijf Drenthe trof in 2020 bij 12 van zijn 13 winningen en waarnemingsputten aantoonbare verontreinigingen aan, deels uit de landbouw en deels van industrie uit het verleden. Door de diepte van de bronnen duurt het vaak tientallen jaren voordat zulke stoffen er aankomen. Omgekeerd duurt het net zo lang voordat maatregelen effect hebben.
Een bekend voorbeeld is nitraat uit mest. Volgens Vewin winnen de bedrijven in het oosten en zuiden op zo'n 100 plaatsen grondwater uit lagen die maar beperkt door klei worden beschermd. Op 34 winlocaties, ongeveer 20% van de grondwaterwinningen, is de nitraatnorm van 50 milligram per liter overschreden of dreigt dat. Te veel nitraat kan ook nikkel en sulfaat uit de bodem vrijmaken.
Daarnaast speelt de hoeveelheid. Vitens wijst erop dat lange droge perioden het grondwater op de hoge zandgronden minder aanvullen, terwijl hevige buien vooral via riolen en greppels worden afgevoerd. Water langer vasthouden in het landschap helpt de bronnen op peil te houden.