Drinkwater wordt in Nederland gemaakt van grondwater, rivier- en meerwater en oevergrondwater. Volgens de kerncijfers van Vewin (2026) komt 60% uit grondwater, 34% uit oppervlaktewater en 6% uit oevergrondwater. Het water wordt eerst zoveel mogelijk door de natuur voorgezuiverd, in de bodem, in de duinen of in grote bekkens. Daarna halen de drinkwaterbedrijven er in hun productielocaties uit wat er niet in hoort: ijzer, mangaan, gassen, kalk, deeltjes, ziekteverwekkers en sporen van verontreinigingen. Het schone water gaat naar reinwaterkelders en wordt vandaar het leidingnet in gepompt.
10 bedrijven, 3 soorten bronnen
Nederland telt 10 drinkwaterbedrijven. Samen leveren ze jaarlijks zo'n 1,2 miljard kubieke meter drinkwater, via ongeveer 120.000 kilometer leiding. Welke bron een bedrijf gebruikt, hangt vooral af van de ondergrond in zijn regio.
In het oosten, zuiden en noorden ligt onder de zandgronden genoeg zoet grondwater. Vitens, Brabant Water, WMD en WML maken er het merendeel van hun water van. In het westen kan dat niet. Het grondwater aan de kust is van nature te zout, schrijft Dunea. Alleen onder de duinen ligt een zoete voorraad, en die is te klein voor de Randstad. Daarom halen de bedrijven in het westen hun water uit de Rijn, de Maas, het Lekkanaal en het IJsselmeer.
Oevergrondwater is een mengvorm. Het drinkwaterbedrijf pompt op korte afstand van een rivier op, meestal vlak achter de dijk. Het water is dan deels rivierwater dat door de oever is gezakt en deels grondwater.
De natuur doet het eerste werk
Water gaat nooit rechtstreeks van rivier of put naar de kraan. Meestal gaat er aan de zuivering in de fabriek bovendien een periode van natuurlijke voorzuivering vooraf.
Bij grondwater is dat de bodem zelf. Regenwater zakt door lagen zand en klei en wordt onderweg gefilterd. Vitens noemt die bodem Filter Nul. Hoe lang die reis duurt en waarom het zo belangrijk is dat de grond boven een winning schoon blijft, leest u in het artikel over grondwater als bron.
Bij rivierwater zijn het bekkens en duinen. Evides slaat Maaswater maanden op in de spaarbekkens van de Biesbosch, waar slib bezinkt en zonlicht stoffen afbreekt. Dunea, Waternet en PWN pompen voorgezuiverd rivierwater de duinen in. Het zakt daar door het zand en wordt na enkele weken tot maanden weer opgepompt. Hoe die routes per bedrijf lopen, staat in het stuk over Rijn en Maas als drinkwaterbron.
Zuiveren: van ruw water naar drinkwater
Wat er in de productielocatie gebeurt, verschilt per bron. Grondwater is schoon, maar zuurstofloos en rijk aan opgelost ijzer en mangaan. Het wordt belucht, bijvoorbeeld door het over een cascade te laten vallen. Het ijzer oxideert dan tot kleine vlokjes, en gassen als koolzuur en zwavelwaterstof ontsnappen. Zandfilters vangen de vlokjes op. Soms volgt een tweede filterronde voor mangaan of een onthardingsstap.
Rivier- en meerwater vraagt meer stappen. Eerst laat een vlokmiddel zoals ijzerchloride zwevende deeltjes samenklonteren en naar de bodem zakken. Snelle zandfilters houden daarna de rest van de deeltjes tegen. Ozon of uv-licht, soms gecombineerd met waterstofperoxide, maakt bacteriën en virussen onschadelijk en breekt stoffen als bestrijdingsmiddelen en medicijnresten af. Actieve kool bindt geur-, kleur- en smaakstoffen en restjes verontreiniging. Een langzaam zandfilter is vaak de laatste, biologische stap.
In filterhallen zoals die van Evides-productielocatie Berenplaat bij Spijkenisse, bovenaan deze pagina, liggen de filters in lange rijen naast elkaar. Veel bedrijven maken het water daarnaast zachter. Ze laten kalk in een reactor neerslaan op korrels, die daarna uit het water worden gehaald. Er blijft bewust wat kalk over, omdat helemaal kalkvrij water ook niet gewenst is.
Waarom er geen chloor in uw kraanwater zit
In veel landen krijgt drinkwater chloor mee, zodat bacteriën in het leidingnet geen kans krijgen. Nederland doet dat niet. Volgens het RIVM, geciteerd door het Drinkwaterplatform (2021), is het leidingnet hier goed genoeg onderhouden en lekt het nauwelijks, waardoor ziekteverwekkers er vrijwel niet in kunnen komen. Bacteriën en virussen worden al tijdens de zuivering onschadelijk gemaakt, met uv-licht, ozon of een bodempassage.
Er is één kanttekening. PWN en Evides voegen uit voorzorg een zeer kleine hoeveelheid chloordioxide toe. Die breekt zo snel af dat ze niet meer meetbaar is wanneer het water het distributienet in gaat. Wie op vakantie een chloorsmaak proeft, merkt het verschil dus terecht op.
Opslaan, pompen en verdelen
Na de laatste zuiveringsstap gaat het water naar reinwaterkelders: grote, afgesloten ondergrondse reservoirs. Ze vangen het verschil op tussen de gelijkmatige productie en het wisselende verbruik.
Vanuit die kelders pompen de bedrijven het water de hoofdtransportleidingen in, die zich vertakken tot de leidingen in uw straat. Vroeger zorgde vaak een watertoren voor de druk, tegenwoordig doen geregelde pompen dat meestal. De wet eist aan de watermeter minimaal 150 kPa, oftewel 1,5 bar. Hoe dat in de praktijk werkt, staat in het artikel over watertorens, pompstations en waterdruk.
Het leidingnet is in de meeste plaatsen in lussen aangelegd. Breekt er ergens een leiding, dan kan het water vaak via een andere route bij de huizen komen, terwijl het getroffen stuk wordt afgesloten.
Meten bij elke stap
De drinkwaterbedrijven controleren het water bij de bron, tijdens de zuivering, in de reservoirs, in het leidingnet en aan de kraan bij klanten thuis. Waternet laat dat dagelijks doen door Het Waterlaboratorium, Evides door een eigen laboratorium. Het meetprogramma is wettelijk vastgelegd en moet elk jaar door de Inspectie Leefomgeving en Transport worden goedgekeurd. Welke normen er gelden en wat er gebeurt als een meting afwijkt, leest u in het artikel over de controle van drinkwater.
Vuilere bronnen, meer zuiveringsstappen
Hoe schoner de bron, hoe eenvoudiger de zuivering. Daarom kost drinkwater uit grondwater meestal minder moeite dan drinkwater uit rivierwater. Die verhouding verschuift wel. Het RIVM concludeerde in 2021 dat bij meer dan de helft van de 216 drinkwaterbronnen de kwaliteit of de capaciteit nu of in de nabije toekomst onvoldoende is. In 135 winningen werden stoffen gevonden die het ongezuiverde water vervuilen.
Voor de drinkwaterbedrijven betekent dat extra stappen, zoals membraanfiltratie of meer actieve kool. Dat kost energie en geld. Waterbedrijf Drenthe gaf in 2020 aan dat bij membraanfiltratie 20 tot 30% van het ingenomen water achterblijft als concentraat met de verwijderde stoffen. Het drinkwater zelf voldoet vrijwel altijd aan de normen. De inspanning om dat zo te houden wordt wel groter.